Misją Unii Metropolii Polskich jest włączenie metropolii Rzeczypospolitej w sieć metropolii UE. Unia Metropolii Polskich powstała w 1990 r. wg projektu Instytutu Miasta pt. "Tyle państwa ile miasta", z inicjatywy prezydenta m. st. Warszawy, aby realizować partnerstwo stolicy Rzeczypospolitej ze stolicami jej regionów, w celu umocnienia pozycji naszego kraju w Europie i w świecie.

Od 1993 r. UMP ma formę fundacji. Jej Radę stanowią prezydenci 12 centralnych miast metropolii polskich. Rada wybiera sześcioosobowy Zarząd z prezesem, skarbnikiem i sekretarzem. W UMP współdziałają prezydenci, wiceprezydenci, skarbnicy i dyrektorzy wydziałów oraz radni i eksperci z miast: Białegostoku, Bydgoszczy, Gdańska, Katowic, Krakowa, Lublina, Łodzi, Poznania, Rzeszowa, Szczecina, Warszawy i Wrocławia. Przewodniczącym Rady UMP jest Prezydent Miasta Stołecznego Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz, natomiast Prezesem Zarządu UMP jest Prezydent Miasta Gdańska Paweł Adamowicz.

Statutowymi celami Unii Metropolii Polskich są:

• wspieranie rozwoju samorządności terytorialnej i gospodarczej,
• promocja inicjatyw i działań związanych z tworzeniem i funkcjonowaniem struktur regionalnych i lokalnych, w szczególności powstających na obszarach metropolitalnych,
• wspólne rozwiązywanie specyficznych problemów wielkich miast,
• współpraca z organami państwa oraz organizacjami ogólnopolskimi i zagranicznymi, oraz międzynarodowymi dla zwiększenia roli metropolii w państwie i integracji europejskiej.

Przedstawiciele miast członkowskich współdziałają w następujących komisjach problemowych UMP: Komisja Sekretarzy Miast UMP, Komisja Skarbników Miast UMP, Komisja UMP ds. Badań i Innowacji, Komisja UMP ds. Bezpieczeństwa oraz Zarządzania Kryzysowego, Komisja UMP ds. Edukacji i Mediów, Komisja UMP ds. Funduszy UE i Stowarzyszenia Eurocities, Komisja UMP ds. Integracji Planów Rozwoju i Inwestycji Miejskich, Komisja UMP ds. Kultury i Sportu, Komisja UMP ds. Mieszkalnictwa i Infrastruktury Osiedleńczej, Komisja UMP ds. Ochrony Krajobrazu i Środowiska, Komisja UMP ds. Zdrowia oraz Polityki Społecznej, Komisja UMP ds. Transportu. Komisje przygotowują projekty stanowisk Zarządu i Rady UMP w sprawach ważnych dla rozwoju metropolii.

Unia Metropolii Polskich organizuje seminaria, konwersatoria i konsylia dla polityków i ekspertów, prowadzi analizy i wydaje publikacje m.in. na temat metropolizacji gospodarki światowej. Dialog z rządem RP Unia Metropolii Polskich prowadzi w ramach Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego, ponadto opiniuje projekty ustaw dla Sejmu i Senatu, a jej przedstawiciele uczestniczą w pracach komisji parlamentarnych.

Członkowie UMP współdziałają z samorządami zagranicznymi. Prezydent Bydgoszczy, Konstanty Dombrowicz jest przedstawicielem UMP w Kongresie Władz Lokalnych i Regionalnych Rady Europy (CLRAE) w Strasburgu, natomiast Prezydent Łodzi - Jerzy Kropiwnicki i Prezydent Wrocławia - Rafał Dutkiewicz reprezentują UMP w Komitecie Regionów Unii Europejskiej w Brukseli. Od 2002 roku Unia Metropolii Polskich jest członkiem Światowego Stowarzyszenia Wielkich Metropolii "Metropolis". 12 miast członkowskich UMP: Białystok, Bydgoszcz, Gdańsk, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Warszawa i Wrocław jest członkami stowarzyszenia wielkich miast europejskich -  Eurocities.

Od 2000 roku Biuro UMP prowadzi Atlas Metropolii Polskich, wykonywany w partnerstwie 12 miast członkowskich.